SWiMP – wino.org.pl SWiMP Witryna Stowarzyszenia Winiarzy i Miodosytników Polskich

Legenda forum

Ryżowe wg Skrzycha – kultowe wino naszego forum

11 sierpnia 2015 · Przepisy · legenda forum

Ryż, rodzynki, cukier, kwasek i dobre drożdże. Niewiele składników, dużo cierpliwości – i wino, o które na forum spierano się latami.

Ziarna białego ryżu i rodzynki obok szklanego gąsiora z fermentującym winem

Składniki na ok. 10 litrów wina

Typowe proporcje wersji krążącej wśród forumowiczów – interpretacja społeczności, nie sztywna receptura
SkładnikIlośćRola w winie
Ryż biały, zwykły (długo- lub średnioziarnisty)1 kgciało, charakterystyczny orzechowo-zbożowy aromat, część ekstraktu
Rodzynki (jasne lub ciemne), posiekane0,5 kggarbniki, cukier, składniki odżywcze dla drożdży, „winny” charakter
Cukier2,5–3 kggłówne źródło alkoholu; dodawany w 3–4 porcjach
Kwasek cytrynowy20–30 gkwasowość, świeżość, ochrona przed bakteriami
Pożywka dla drożdżywg producenta, zwykle 3–4 gsprawna, pełna fermentacja bez zapachów siarki
Drożdże winiarskie (matka drożdżowa)1 porcja zaczynunajlepiej szczep do win mocnych, typu tokaj, madera lub uniwersalny
Woda przegotowanado ok. 10 lrozcieńczenie, rozpuszczenie cukru

Przy górnej granicy cukru wino wychodzi mocne i wyraźnie słodkie; przy dolnej – wytrawniejsze i lżejsze. Wiele osób wybiera środek, ok. 2,7 kg.

Skąd się wzięło „ryżowe”

Każde forum ma swoje legendy. W Forum Dyskusyjnym Domowych Winiarzy jedną z najtrwalszych jest wątek o winie ryżowym, znanym po prostu jako „Ryżowe wg Skrzycha”. Przepis, podpisany nickiem jednego z forumowiczów, przez lata obrastał komentarzami, pytaniami, zdjęciami gąsiorów i relacjami z degustacji. Kolejni użytkownicy nastawiali go po raz pierwszy, wracali po roku z wrażeniami, proponowali poprawki, sprzeczali się o płukanie ryżu i o to, ile tygodni trzymać go w nastawie. W ten sposób powstał przepis, który bardziej niż do jednej osoby należy dziś do całej społeczności.

Ten tekst, opublikowany 11 sierpnia 2015 roku, jest próbą zebrania tej wspólnej wiedzy w jednym miejscu. Nie jest wiernym cytatem żadnego pojedynczego posta, tylko interpretacją – tak, jak „ryżowe” najczęściej robiono i opisywano na forum. Proporcje są typowe, a nie jedyne słuszne. Jeśli w archiwalnych wątkach forum znajdziesz wersję, która różni się o kilkaset gramów cukru czy kilka dni maceracji – to nic dziwnego. Tak właśnie działa żywy, forumowy przepis.

Ryż znalazł się zresztą na liście surowców już w klasycznym podręczniku „Domowy Wyrób Win”, obok rodzynek, słodu, zboża i ziemniaków – w grupie surowców nietypowych, z których da się zrobić wino, choć nie są owocami. Forum tchnęło w ten przepis nowe życie i uczyniło z niego coś w rodzaju sprawdzianu cierpliwości dla początkujących winiarzy.

Czym jest – i czym nie jest – wino ryżowe

Warto od razu rozwiać jedno nieporozumienie. Forumowe „ryżowe” nie ma wiele wspólnego z japońskim sake. W sake skrobia ryżowa jest rozkładana na cukry przez pleśń koji, a dopiero potem fermentowana przez drożdże – to proces bliższy piwowarstwu niż winiarstwu. Zwykłe drożdże winiarskie nie potrafią rozłożyć skrobi, więc w naszym winie ryż nie jest głównym źródłem cukru. Alkohol powstaje przede wszystkim z cukru dodanego i z rodzynek, a ryż oddaje do nastawu aromat, trochę ekstraktu, ciało i – niestety – trochę skrobi, która potrafi potem sprawić kłopoty z klarownością.

Efekt jest jednak wyjątkowy. Dobrze zrobione i wyleżakowane ryżowe ma złoty lub bursztynowy kolor, pełne, oleiste ciało i aromat, który degustatorzy porównują do wytrawnego sherry, madery albo starych win tokajskich: orzechy, suszone owoce, miód, odrobina chleba. To dlatego wino tak szybko zdobyło status kultowego – z najtańszych składników kuchennych powstaje trunek, który potrafi zaskoczyć nawet bywalca winnic.

Po co w nim rodzynki, kwasek i pożywka

Skoro ryż daje głównie aromat i ciało, reszta składników musi zbudować wino od podstaw – bardzo podobnie jak w winach kwiatowych. Rodzynki to w tym przepisie cichy bohater. Wnoszą garbniki, bez których wino byłoby płaskie i trudno by się klarowało, trochę cukru i kwasów, a przede wszystkim składniki odżywcze dla drożdży oraz wyraźny, „winny” charakter. Bez rodzynek ryżowe przypominałoby raczej słodki, alkoholowy kleik niż wino. Wiele osób uważa, że to właśnie połączenie ryżu z rodzynkami daje te słynne nuty sherry.

Kwasek cytrynowy pełni podwójną rolę. Po pierwsze nadaje winu świeżość – ryżowe bez kwasu byłoby mdłe i ciężkie. Po drugie obniża pH nastawu, a kwaśne środowisko chroni długą fermentację przed bakteriami. Ilość 20–30 g na 10 litrów to typowy zakres; przy wersjach z cytrusami część kwasku zastępuje się sokiem z cytryn. Pożywka natomiast jest w tym przepisie niezbędna, bo woda z cukrem, ryżem i odrobiną rodzynek to dla drożdży bardzo uboga dieta. Bez niej fermentacja ciągnie się miesiącami, staje przed końcem albo wydziela zapach siarkowodoru. Dobrze jest podzielić pożywkę na dwie porcje: przy nastawie i przy drugim dosładzaniu.

I wreszcie drożdże. Forumowicze najczęściej sięgali po mocne szczepy do win deserowych – tokaj, maderę, porto – albo po uniwersalne drożdże winiarskie o wysokiej tolerancji alkoholu. Każdy szczep da nieco inny efekt, co jest kolejnym powodem, dla którego dwa ryżowe z tego samego przepisu potrafią smakować zupełnie inaczej.

Metoda – jak to się robi

Sercem przepisu jest długa maceracja z fermentacją na ryżu. Ryż i posiekane rodzynki trafiają do gąsiora razem z częścią cukru, kwaskiem, pożywką, wodą i aktywną matką drożdżową. Przez kolejne tygodnie wino fermentuje „na ryżu”, a ziarna powoli oddają do nastawu to, co mają najcenniejszego. Większość forumowiczów trzymała ryż w nastawie od trzech do sześciu tygodni, niektórzy dłużej. Potem wino ściąga się znad ryżu, odcedza, dosładza ostatnimi porcjami cukru i zostawia do cichej fermentacji, klarowania i bardzo długiego dojrzewania.

Ryż płukać czy nie płukać? To jeden z odwiecznych sporów forum. Zwolennicy płukania twierdzą, że usuwa się w ten sposób sporo pyłu skrobiowego i wino lepiej się klaruje. Przeciwnicy – że płukany ryż daje wino uboższe w smaku. Kompromis, który wielu stosowało, to jedno szybkie przepłukanie zimną wodą na sicie, bez długiego moczenia. Ryż dajemy surowy – gotowany zamieniłby nastaw w kleik, który praktycznie nie daje się sklarować.

Cukier dodajemy na raty, bo przy 2,5–3 kg na 10 litrów wsypanie wszystkiego naraz zahamowałoby drożdże. Typowy rytm to: około 1 kg przy nastawie, potem po 0,5–0,7 kg co 5–7 dni, zawsze rozpuszczone w niewielkiej ilości odlanego wina. Ostatnią porcję wielu dodawało już po oddzieleniu ryżu, w trakcie fermentacji cichej. Mocne drożdże winiarskie potrafią dojść do 16–17% alkoholu, więc wino kończy fermentację na granicy wina deserowego.

Kluczowa jest temperatura: 18–22°C w fazie burzliwej. Zbyt zimne ryżowe fermentuje latami, zbyt ciepłe może wydzielać nieprzyjemne zapachy. Gąsior napełniamy najwyżej do trzech czwartych, bo ryż i rodzynki wypływają z pianą i mogą zatkać rurkę fermentacyjną – zdarzały się na forum zdjęcia sufitów, które to potwierdzały. Codzienne delikatne zakołysanie gąsiorem pomaga zatopić ryż i rodzynki i zapobiega pleśnieniu „kapelusza” na powierzchni.

Zlewanie, klarowanie, cierpliwość

Po oddzieleniu ryżu wino jest zwykle mętne, mleczne i na tym etapie – nie ma co ukrywać – niezbyt apetyczne. To normalne. Gąsior zamykamy rurką, przenosimy w chłodniejsze miejsce i czekamy. Pierwsze zlewanie znad osadu wężykiem robimy po kilku tygodniach, gdy na dnie zbierze się gruba warstwa drożdży i skrobi. Kolejne – co dwa–trzy miesiące. Przy każdym zlewaniu wino jest odrobinę jaśniejsze, a jego zapach przesuwa się od drożdżowego i surowego w stronę orzechów i suszonych owoców.

Ryżowe to wino, które nagradza cierpliwość jak mało które. Po pół roku jest pijalne, po roku dobre, po dwóch latach – według wielu forumowiczów – dopiero pokazuje, dlaczego zyskało taką sławę. Część osób trzymała butelki jeszcze dłużej i zgodnie twierdziła, że nie żałowała. Na etapie dojrzewania wino można przechowywać w gąsiorze z rurką lub już w butelkach, pod warunkiem że jest całkowicie sklarowane i stabilne.

Jak zmienia się ryżowe w czasie – notatki z gąsiora

Jednym z uroków tego wątku było to, że forumowicze opisywali swoje nastawy etapami, miesiąc po miesiącu. Z tych relacji wyłania się dość powtarzalny obraz, który warto znać, żeby nie wpaść w panikę i nie wylać wina, zanim pokaże swoje możliwości.

Pierwsze dni. Fermentacja startuje zwykle w ciągu doby od dodania matki drożdżowej. Ryż i rodzynki unoszą się na powierzchni, piana jest gęsta i jasna, w pomieszczeniu czuć drożdże i coś na kształt świeżego chleba. Rurka bulgocze bez przerwy.

Pierwszy miesiąc. Kolejne porcje cukru podtrzymują pracę drożdży. Ryż powoli opada na dno, rodzynki pęcznieją i bledną. Nastaw ma kolor mlecznobiały lub lekko słomkowy, a w smaku jest drożdżowy, słodki i dość ostry. To moment, w którym najwięcej początkujących pyta, czy „tak ma być” – i odpowiedź prawie zawsze brzmi: tak.

Drugi i trzeci miesiąc. Po oddzieleniu ryżu wino fermentuje już spokojnie. Na dnie gromadzi się jasny, puszysty osad – mieszanina drożdży i skrobi. Po pierwszym zlaniu wino zaczyna mieć wyraźnie złocisty odcień, a zapach przesuwa się od drożdży w stronę rodzynek i miodu.

Pół roku. Wino jest zwykle już klarowne lub prawie klarowne. Smakuje mocno, czasem jeszcze trochę alkoholowo i „surowo”, ale pojawiają się pierwsze nuty orzechowe. Wielu forumowiczów w tym momencie rozlewało część do butelek, a resztę zostawiało w gąsiorze, by porównać, jak dojrzewa w obu naczyniach.

Rok i dłużej. Kolor ciemnieje w stronę bursztynu, alkohol się „wtapia”, ciało staje się gładkie, a aromat złożony: suszone owoce, orzechy laskowe, miód, czasem lekka nuta karmelu. To ten etap, od którego pochodzą najbardziej entuzjastyczne relacje z wątku – i porównania do wytrawnego sherry czy starej madery.

Błędy pierwszego nastawu

Przy ryżowym powtarza się kilka typowych potknięć. Pierwsze to gotowanie ryżu „żeby lepiej oddał smak”. Efekt: kleisty nastaw, ogromna ilość skrobi w winie i mętność, której nie da się pokonać nawet po kilku latach. Ryż dajemy surowy. Drugie to drożdże piekarskie – dają wino słabe, mętne i o wyraźnym posmaku drożdży, który nie znika z czasem. Potrzebne są drożdże winiarskie, najlepiej szczep do win mocnych.

Trzecie to cały cukier na raz. Przy 2,5–3 kg cukru na 10 litrów to prosta droga do zatrzymanej fermentacji i lepkiego, ulepkowatego wina. Czwarte to zbyt długie trzymanie ryżu i osadu. Ryż w nastawie przez kilka tygodni – tak, przez kilka miesięcy – raczej nie, bo rozkładające się drożdże i rozmiękły ryż dają nieprzyjemne, ciężkie zapachy. Piąte, najczęstsze: brak cierpliwości. Ryżowe otwarte po trzech miesiącach rozczarowuje prawie zawsze. To samo wino po półtora roku – prawie nigdy.

Sprzęt, który się przyda

Do zrobienia ryżowego wystarczy podstawowy zestaw domowego winiarza: gąsior 10–15 litrów (większy jest wygodniejszy, bo ryż i rodzynki zajmują miejsce, a piana potrzebuje przestrzeni), rurka fermentacyjna z korkiem, wężyk do zlewania wina, płótno lub worek filtracyjny do odcedzenia ryżu, drugi czysty gąsior oraz butelki z korkami. Bardzo przydaje się areometr – pozwala sprawdzić, ile cukru zostało w winie i czy fermentacja na pewno się zakończyła, zanim zdecydujemy się na rozlew. Przy odcedzaniu ryżu dobrze sprawdza się szeroki lejek z sitkiem, bo wąska szyjka gąsiora potrafi doprowadzić do szału.

Wszystko, co ma kontakt z winem, myjemy i odkażamy. Ryżowe, ze względu na długą fermentację i dużą ilość materiału stałego w nastawie, jest wrażliwsze na zakażenia niż proste wino z soku. Czyste naczynie to połowa sukcesu.

Ryżowe w kupażach

Wino ryżowe ma neutralną, ale pełną bazę, dlatego znakomicie sprawdza się jako składnik mieszanek. Niewielki dodatek ryżowego potrafi „podnieść” lekkie, wodniste wino jabłkowe czy gruszkowe, nadając mu ciała i dojrzałych, orzechowych nut. Z kolei kilka procent intensywnego wina z aronii, czarnego bzu lub wiśni dodane do ryżowego daje kolor i owocowy akcent. Kupaż robimy zawsze na winach sklarowanych i najpierw na małej próbce – kieliszek tu, kieliszek tam, notując proporcje.

Warianty

Jak każdy kultowy przepis, ryżowe doczekało się licznych odmian. Najpopularniejsze to:

  • Z bakaliami – część rodzynek zastępuje się suszonymi morelami, figami lub daktylami (wszystkie są zresztą na liście surowców starego podręcznika). Figi i daktyle wzmacniają nuty karmelowe, morele dodają świeżości i kwasowości. Bakalie siekamy i traktujemy dokładnie tak jak rodzynki.
  • Z miodem – część cukru, zwykle 0,5–1 kg, zastępuje się jasnym miodem. Wino staje się bardziej aromatyczne, kwiatowe, zbliża się charakterem do lekkiego fermentowanego napoju miodowego. Fermentacja może być nieco wolniejsza – miód bywa ubogi w składniki odżywcze, więc pożywka jest tu obowiązkowa.
  • Z cytrusami – skórka (bez białej warstwy) i sok z kilku cytryn lub pomarańczy zamiast części kwasku cytrynowego. Daje świeższy, bardziej owocowy finisz.
  • Z ciemnymi rodzynkami i odrobiną karmelu – wersja dla miłośników win w stylu madery: ciemniejsza, bardziej korzenna, wymaga jeszcze dłuższego leżakowania.
  • Wytrawniejsze ryżowe – z dolną granicą cukru i drożdżami do win białych wytrawnych. Lżejsze, szybciej gotowe, mniej „sherry”, bardziej białe wino stołowe.

Podawanie

Ryżowe najlepiej smakuje lekko schłodzone, w temperaturze 10–14°C, w małych kieliszkach – to wino mocne i intensywne, nie do picia szklankami. Świetnie sprawdza się jako aperitif, do orzechów, twardych dojrzewających serów, pasztetów, a w słodszej wersji – do deserów z bakaliami, makowca czy sernika. Na zlotach i spotkaniach butelka ryżowego często krążyła wokół stołu jako ciekawostka: mało kto zgadywał za pierwszym razem, z czego jest zrobione.

Wszystkie te przyjemności zarezerwowane są oczywiście dla dorosłych. Domowy wyrób wina na własny użytek jest w Polsce legalny, natomiast domowa destylacja – w tym „przerabianie” nieudanego ryżowego na mocniejszy trunek – jest zabroniona. Nieudane ryżowe lepiej przeznaczyć na ocet albo do kuchni.

Ryżowe krok po kroku

Skrócona ściągawka. Czas trwania poszczególnych etapów jest orientacyjny – zależy od temperatury, drożdży i Twojej cierpliwości.

  1. 1

    Matka drożdżowa (3–5 dni przed nastawem)

    Rozmnóż drożdże winiarskie w ok. 250 ml rozcieńczonego soku z łyżką cukru i szczyptą pożywki. Trzymaj w cieple, aż zaczyn zacznie intensywnie pracować.

  2. 2

    Przygotowanie składników

    Ryż szybko przepłucz na sicie zimną wodą (lub nie – wybór należy do Ciebie). Rodzynki posiekaj lub zmiel. Zagotuj wodę i rozpuść w niej ok. 1 kg cukru i kwasek cytrynowy, ostudź do 25°C.

  3. 3

    Nastaw

    Do czystego gąsiora wsyp ryż i rodzynki, wlej syrop, dodaj pożywkę i matkę drożdżową. Napełnij naczynie do ¾ objętości, zamknij rurką fermentacyjną.

  4. 4

    Fermentacja na ryżu (3–6 tygodni)

    Trzymaj gąsior w temperaturze 18–22°C. Codziennie delikatnie nim zakołysz. Co 5–7 dni dodawaj kolejną porcję cukru (0,5–0,7 kg) rozpuszczoną w odlanym winie.

  5. 5

    Oddzielenie ryżu

    Ściągnij wino wężykiem znad ryżu, resztę odcedź przez płótno. Przelej do czystego gąsiora, dodaj ewentualnie ostatnią porcję cukru, dopełnij przegotowaną wodą do ok. 10 l.

  6. 6

    Fermentacja cicha (1–3 miesiące)

    Przenieś gąsior w chłodniejsze, spokojne miejsce. Pozwól drożdżom spokojnie dokończyć pracę. Mętność na tym etapie jest normalna.

  7. 7

    Zlewanie i klarowanie

    Zlewaj wino znad osadu co 2–3 miesiące. Jeśli po kilku zlewaniach mętność się utrzymuje, sprawdź, czy nie jest skrobiowa (patrz FAQ) i ewentualnie użyj enzymów lub środka klarującego.

  8. 8

    Dojrzewanie i rozlew

    Klarowne, stabilne wino rozlej do butelek zamykanych nowymi korkami sparzonymi ok. 30 sekund we wrzątku. Leżakuj co najmniej rok, najlepiej dwa, w chłodnej, ciemnej piwnicy.

Najczęstsze pytania i kłopoty

Wino po roku wciąż jest mętne. Co robić?+

Najczęstszą przyczyną uporczywej mętności ryżowego jest skrobia. Można to łatwo sprawdzić: do kilku łyżek wina w białej miseczce dodaj kroplę płynu Lugola (jodyny). Granatowe lub fioletowe zabarwienie oznacza skrobię. Pomaga dodatek enzymu amylolitycznego (amylazy) do wina w temperaturze pokojowej i kilka tygodni czekania, a potem zlanie znad osadu. Jeśli test nie wykazuje skrobi, zmętnienie może być pektynowe lub drożdżowe – wtedy pomaga chłód, czas i środki klarujące, np. bentonit.

Nastaw pachnie siarką albo zgniłym jajem.+

To siarkowodór – znak, że drożdże głodują lub są zestresowane, zwykle przez brak pożywki albo zbyt wysoką temperaturę. Dodaj pożywkę, przenieś gąsior w nieco chłodniejsze miejsce i jak najszybciej zlej wino znad osadu, napowietrzając je lekko przy przelewaniu. Im wcześniej zareagujesz, tym mniejsza szansa, że zapach zostanie w winie na stałe.

Wino pachnie kleikiem, surowym ryżem lub drożdżami.+

W młodym ryżowym to zupełnie normalne. Te zapachy znikają podczas kolejnych zlewań i dojrzewania. Jeśli po roku nadal dominują, wino prawdopodobnie zbyt długo stało na osadzie – następnym razem zlewaj je częściej.

Na powierzchni pojawił się biały kożuch albo pleśń.+

Biały, cienki nalot to najczęściej kożuch drożdży tlenowych, który rozwija się, gdy w naczyniu jest zbyt dużo powietrza. Zlej wino spod kożucha, dopełnij naczynie pod szyjkę i zamknij rurką. Puszysta, kolorowa pleśń na wypływającym ryżu lub rodzynkach oznacza, że nastaw nie był mieszany – w łagodnym przypadku wystarczy ją usunąć i zlać wino, ale jeśli zapach jest stęchły, nastaw lepiej spisać na straty.

Wino pachnie octem.+

To sygnał bakterii octowych, które pojawiają się przy dostępie powietrza i zbyt niskiej kwasowości. Lekko octowego wina nie da się już w pełni uratować, ale można je wykorzystać jako ocet ryżowy w kuchni. Na przyszłość: czyste naczynia, sprawna rurka, odpowiednia ilość kwasku i gąsior dopełniany po każdym zlewaniu.

Fermentacja stanęła, a wino jest bardzo słodkie.+

Najpewniej dodano za dużo cukru naraz albo drożdże osiągnęły swoją granicę tolerancji alkoholu. Pomaga przeniesienie gąsiora w cieplejsze miejsce, dodanie pożywki i nowej, aktywnej matki drożdżowej z mocnego szczepu, do której stopniowo dolewamy stojące wino. Jeśli i to nie pomoże – ryżowe zostanie po prostu winem deserowym, co wielu osobom zupełnie nie przeszkadza.

Czy mogę użyć ryżu brązowego albo do sushi?+

Tak, choć wynik będzie inny. Ryż brązowy daje wino ciemniejsze, bardziej ziemiste, a ryż kleisty (np. do sushi) oddaje więcej skrobi i wino trudniej się klaruje. Na pierwszy nastaw najlepiej wybrać zwykły, biały ryż długoziarnisty.

Czytaj dalej

Nastaw swoje ryżowe

Kilogram ryżu, pół kilo rodzynek, cukier i dobre drożdże – to wszystko, czego potrzebujesz. Resztę dopisze czas. Zanim zaczniesz, przypomnij sobie podstawy fermentacji w podręczniku.