Forum Dyskusyjne Domowych Winiarzy wyrosło z prostej potrzeby: ludzie, którzy robili wino w piwnicach i na strychach, chcieli porozmawiać z kimś, kto rozumie, dlaczego gąsior przestał „pykać”. Z czasem rozmowy rozrosły się na miody pitne, nalewki, piwo i cydr, a wokół forum powstało Stowarzyszenie Winiarzy i Miodosytników Polskich. Działy, opisane poniżej, odzwierciedlają tę drogę – od winiarstwa owocowego po pełne spektrum domowych fermentacji. Jeśli dopiero zaczynasz, przed lekturą zajrzyj do kącika pomoc i narzędzia forum, gdzie wyjaśniamy podstawowe pojęcia i sposób liczenia cukru.
Wina owocowe
Serce forum i najstarszy dział. Tu trafiają wszystkie pytania o wina z owoców: porzeczek, wiśni, aronii, jabłek, śliwek, agrestu, jeżyn, malin, czarnego bzu, dzikiej róży czy tarniny – ale także z rodzynek, daktyli, bananów, ryżu i rzeczy, o które nikt by owoców nie podejrzewał. Klasyczną inspiracją był podręcznik „Domowy wyrób win” z listą przepisów szczegółowych od agrestu po żurawinę, a w dziale pojawiały się też wina kwiatowe i „naprawdę dziwne wina”.
Klasyczne pytania: „Ile cukru na 10 litrów wiśniówki?”, „Czy mogę zrobić wino z mrożonych owoców?”, „Moje wino śmierdzi siarkowodorem – co robić?”, „Dlaczego wino z aronii jest takie cierpkie?”. Najbardziej kultowym wątkiem działu był bez wątpienia przepis na wino ryżowe opisany przez Skrzycha – do dziś wspominany przez starszych bywalców i odtwarzany w kolejnych sezonach.
Rady weteranów: nie przesadzaj z ilością owoców kwaśnych – rozcieńczaj sok według kwasowości, nie „na oko”. Owoce ubogie w aromat (gruszki, jabłka deserowe) łącz z bardziej wyrazistymi. Zapisuj każdy nastaw. Cierpliwości wymagają zwłaszcza wina z aronii, tarniny i czarnego bzu – po roku potrafią być nie do poznania.
Osobną gałęzią działu były mieszanki owoców i wina „na resztkach” – z tego, co zostało po sezonie w zamrażarce. Weterani przypominali, że mieszanka nie musi być przypadkowa: owoce kwaśne i aromatyczne (porzeczki, agrest) dobrze równoważą słodkie i mdłe (gruszki, czereśnie), a owoce garbnikowe (aronia, tarnina, głóg) dodają struktury winom, którym jej brakuje. Głóg opisywano jako owoc podobny do dzikiej róży, nieco mniej aromatyczny, ale świetny jako materiał do kupażu. Brzoskwinie, w ilości ok. 10 kg na 10 l wina z dodatkiem kwasku cytrynowego, nadawały się z kolei na wina w stylu południowym.
Wina gronowe i winnica
Dział, który rozrósł się razem z modą na przydomowe winnice. Rozmawiano tu o doborze odmian odpornych na polski klimat – Regent, Solaris, Rondo, Johanniter, Seyval Blanc, Hibernal – ale też o odmianach szlachetnych, takich jak Pinot Gris, które w dobrych latach dawały świetne wina. Na zlocie w Gostomi w 2016 r. złoto w kategorii czerwonej zdobył Regent Franekka, a wśród białych wytrawnych pierwsze miejsce zajął Pinot Gris Erikosa, a drugie Solaris Maćka.
Klasyczne pytania: sadzenie (rozstawa, podkładki, sadzonki szczepione czy z własnych korzeni), cięcie (prowadzenie na formę Guyot czy kordon Royat), termin zbioru (cukier, kwasowość, smak pestek), fermentacja na miazdze i jabłkowo-mlekowa. Maciej Łopaciński (maciek19660714) przygotował serię materiałów o cięciu trzylatków na kordon Royat i o pomiarze kwasowości moszczu.
Rady: zbieraj winogrona po pomiarze, nie według kalendarza. W polskich warunkach kwasowość bywa ważniejszym problemem niż cukier. Literatura polecana na forum to m.in. prace W. Bosaka („Produkcja win gronowych w małym gospodarstwie”, „Winorośl i wino w małym gospodarstwie w Małopolsce”) i R. Myśliwca („Uprawa winorośli”).
Choroby winorośli
Wydzielony z działu winnicy, bo pytania o choroby wracały co sezon i zasługiwały na osobne miejsce. Dwie najważniejsze to mączniak rzekomy (Plasmopara viticola) i szara pleśń (Botrytis cinerea). Mączniak rzekomy objawia się żółtawymi, „oleistymi” plamami na górnej stronie liści i białym nalotem od spodu; w mokre lata potrafi zniszczyć zarówno liście, jak i młode grona. Szara pleśń atakuje przede wszystkim dojrzewające, zbite grona, zwłaszcza po deszczach i przy uszkodzeniach skórki przez osy czy grad.
Klasyczne pytania: „Co to za plamy na liściach?”, „Kiedy pryskać?”, „Czy da się uprawiać winorośl bez chemii?”. Dział słynął z artykułów o strategii poinfekcyjnej zwalczania mączniaka rzekomego – o tym, jak moment oprysku wpływa na parametry jagód przy zbiorze – i o złożonej biologii szarej pleśni, która w pewnych warunkach wyrządza umiarkowane szkody, a w innych wywołuje gwałtowne epidemie.
Rady: przede wszystkim profilaktyka – przewiewne prowadzenie krzewów, usuwanie nadmiaru liści w strefie gron, wybór odmian odpornych. Notuj opady i temperatury, bo to one decydują o infekcjach. Zabiegi ochrony roślin wykonuj wyłącznie środkami dopuszczonymi do stosowania i zgodnie z etykietą.
Miody pitne
Dział miodosytników – drugi filar nazwy Stowarzyszenia. Miód pitny to napój powstały z fermentacji brzeczki miodowej, czyli miodu rozcieńczonego wodą (lub sokiem) i często przyprawionego. Tradycyjne polskie miody dzielą się według proporcji miodu do wody:
- Półtorak – 1 część miodu na 0,5 części wody. Najmocniejszy, najsłodszy i najdłużej dojrzewający; prawdziwy półtorak to inwestycja na lata.
- Dwójniak – 1 część miodu na 1 część wody. Bardzo ceniony, gęsty i słodki, ale już nieco bardziej przystępny.
- Trójniak – 1 część miodu na 2 części wody. Najpopularniejszy wybór domowych miodosytników: słodki, ale nie ulepkowaty, dojrzewa w rozsądnym czasie.
- Czwórniak – 1 część miodu na 3 części wody. Najlżejszy, półsłodki lub półwytrawny, dobry na start.
Te cztery rodzaje są w Unii Europejskiej zarejestrowane jako Gwarantowana Tradycyjna Specjalność, a ich historię dobrze streszcza hasło miód pitny w Wikipedii. W dziale dyskutowano też o miodach z sokami (melomele), z ziołami i przyprawami (metheglin), o miodach gotowanych i niegotowanych, o wyborze miodu (gryczany, lipowy, wielokwiatowy, spadziowy) i o drożdżach odpornych na wysokie stężenie cukru.
Klasyczne pytania: „Dlaczego mój trójniak fermentuje od trzech miesięcy?”, „Czy miód trzeba gotować?”, „Ile pożywki do miodu?”. Miody były też chlubą stoiska Stowarzyszenia na wydarzeniu „Miód złoto Puszczy Białej” w skansenie w Brańszczyku w 2016 r., gdzie miody przygotowali m.in. Marek, Jurek, Michał (Mkaz – opowiadał o nich gościom) i dwóch Pawłów.
Rady: brzeczka miodowa jest bardzo uboga w azot, więc pożywka to podstawa. Półtoraka i dwójniaka nie da się uzyskać, wlewając całość od razu – stosuje się dosładzanie miodem lub nastawianie jako lżejszy miód z późniejszą korektą. I najważniejsze: cierpliwość. Miód pitny, który po roku smakuje „ostro”, po trzech latach potrafi zachwycić.
Nalewki
Dział nalewkarzy – ludzi, którzy potrafią godzinami dyskutować o tym, czy wiśnie zalewać od razu spirytusem, czy najpierw zasypać cukrem. Nalewka to macerat owoców, ziół lub korzeni w alkoholu, zwykle dosładzany; dobre wprowadzenie zawiera hasło Wikipedii o nalewce. Ważne: nalewki przygotowujemy wyłącznie na alkoholu kupionym legalnie. Domowa destylacja jest w Polsce zakazana i nie była na forum tematem dyskusji.
Klasyczne pytania: „Jaką moc spirytusu do zalania owoców?”, „Dlaczego nalewka jest mętna?”, „Ile czasu leżakować pigwówkę?”. Ogromną popularnością cieszyły się krupniki (konkurs „Król Krupników” w 2016 r.) i nalewki konkursowe przygotowywane na Ogólnopolski Konkurs Nalewek Domowych przy Rykowisku. Teksty tata1959 o nalewkach jako „aqua vitae w najlepszym wydaniu” do dziś dobrze oddają ducha tego działu.
Rady: nie przesadzaj z mocą – zbyt mocny alkohol „zamyka” aromat owoców. Pestki (wiśni, śliw, moreli) trzymaj w nalewce krótko. Klaruj czasem i filtracją, a nalewkę oceniaj dopiero po kilku miesiącach leżakowania.
W dziale ścierały się też dwie szkoły: zwolennicy nalewek „na ostro”, wytrawnych i ziołowych, oraz miłośnicy nalewek słodkich, deserowych, bliskich likierom. Obie mają swoje miejsce na stole. Do dosmaczania i barwienia nalewek – ale też piwa, win i miodów – używano płynnego karmelu, którego sprawdzoną metodę przygotowania opisał Krzysztof. Wiele wątków dotyczyło łączenia nalewek z winiarstwem: wina wzmacnianego nalewką, nalewek na winie czy wykorzystania owoców po maceracji do kolejnego nastawu.
Piwo domowe
Dział piwowarów domowych rozwinął się wraz z boomem na rzemieślnicze piwo. Mowa tu o brewkitach (gotowych zestawach z ekstraktem słodowym), o zacieraniu słodu, chmieleniu, fermentacji górnej i dolnej, o goryczce w IBU i ekstrakcie w °Blg. Krzysztof (krzysztof1970) publikował receptury, m.in. na Bitter – lekkie, gorzkie piwo górnej fermentacji o ekstrakcie 11,5°Blg na starcie i 1,5°Blg na końcu, z goryczką 40 IBU – oraz piwo w stylu grodziskim (ok. 8,2°Blg). Tata1959 opisywał natomiast stout gryczany z brewkita.
Klasyczne pytania: „Ile cukru do refermentacji w butelkach?”, „Czy mogę dodać surowce niesłodowane?” (przyjmowano, że do ok. 20% zasypu), „Dlaczego piwo ma posmak masła?”. Rada: higiena, higiena i jeszcze raz higiena. Piwo jest bardziej wrażliwe na zakażenia niż wino.
Cydr
Mniejszy, ale bardzo przyjazny początkującym dział. Cydr to fermentowany sok jabłkowy – najprostsza droga do własnego napoju fermentowanego. Krzysztof opisał przepis na 10 litrów musującego cydru z gotowego soku „kartonikowego”, a potem bardziej zaawansowaną wersję: własny nastaw, fermentację, rozlew i dojrzewanie cydru musującego. Rozmawiano tu również o perry, czyli cydrze gruszkowym.
Klasyczne pytania: „Jaki sok wybrać?” (bez konserwantów, najlepiej NFC lub z zagęszczonego bez dodatków), „Jak zrobić bąbelki?”, „Dlaczego butelki wybuchły?”. Rada: do refermentacji używaj wyłącznie butelek przystosowanych do ciśnienia i odmierzaj cukier precyzyjnie.
Sprzęt i chemia
Dział praktyczny: gąsiory i baniaki (5–50 l, najlepiej w koszach), rurki fermentacyjne, wężyki do ściągania wina znad osadu, prasy do owoców, korkownice, beczki dębowe (sensowne dopiero powyżej 50 l), areometry, refraktometry i zestawy do miareczkowania kwasowości. „Chemia” to z kolei pożywki, enzymy pektynolityczne, pirosiarczyn potasu, sorbinian, środki klarujące i środki do mycia.
Klasyczne pytania: „Szkło czy plastik?”, „Czym myć gąsiory?”, „Jak dobrać korek do butelki?”. Rady: korki zawsze nowe, bez obcego zapachu, nieco szersze niż szyjka, sparzone ok. 30 s we wrzątku; butelki z zakrętką przechowuj pionowo, bo kwasy korodują aluminium. Mniej znaczy lepiej – nie kupuj całej półki chemii, zanim nie zrobisz pierwszego wina.
Zloty i konkursy
Tu wirtualna społeczność stawała się realna. Najbardziej znane spotkania to Rykowisko Winiarzy w Wysowej-Zdroju (w pensjonacie „Zacisze”) – m.in. IX edycja w 2016 r., jubileuszowe X Rykowisko 7–10 września 2017 r. i XII w dniach 12–15 września 2019 r. – oraz zloty w Młynie Gostomia koło Nowego Miasta nad Pilicą (2016–2019, w 2019 r. dziewiąty z kolei). Przy Rykowisku odbywał się Ogólnopolski Konkurs Nalewek Domowych (VIII edycja w 2017 r.), a także konkursy „Król Krupników”, „Król Kreminalistów” i Konkursy Cysorskie. Były też Strzałkowskie Warsztaty Winiarskie (2018), Szczecińskie Warsztaty „Aromaty wina” (2016), Szczecińskie Degustacje Styczniowe (2017) i spotkania „Beaujolais Nouveau” w Sierakowie (2018 i 2020).
Warunki uczestnictwa w Gostomi przeszły do legendy: „Dobry humor. Brak humoru naprawi się na miejscu. Własne napitki. Mile widziane cudeńka kulinarne.” Dział jest dziś archiwum – zapisem wspólnych degustacji, regulaminów konkursów i relacji.
Hydepark
Każde forum potrzebuje miejsca na rozmowy, które nie pasują nigdzie indziej. W Hydeparku rozmawiano o pogodzie (bo dla winiarza pogoda to nie jest temat zastępczy), o kuchni z winem, o podróżach do regionów winiarskich, o książkach – od W. Bosaka po „Wino dla bystrzaków” – i o piśmie „Winiarz Polski”. Pojawiały się też prośby w rodzaju „szukam piołunu pontyjskiego – sadzonki”, które trudno było przypisać do innego działu.
Zasada: luźno, ale kulturalnie. Bez polityki prowadzącej do kłótni, bez reklam, bez handlu alkoholem.
Jak korzystać z archiwum działów
Archiwum forum to dziś przede wszystkim biblioteka doświadczeń. Wątki nie są uporządkowane jak rozdziały podręcznika – rosły organicznie, z pytaniami, dygresjami, poprawkami i powrotami po latach. Dlatego warto czytać je inaczej niż artykuł. Kilka wskazówek, które ułatwiają poruszanie się po działach:
- Czytaj wątek do końca. Pierwszy post bywa pytaniem, a nie odpowiedzią. Najcenniejsze informacje pojawiają się często po kilkunastu wpisach, kiedy autor nastawu wraca z relacją: „po pół roku wino wyszło tak i tak”.
- Zwracaj uwagę na liczby. Wątek, w którym ktoś podaje ilość owoców, cukru, wody, Blg na starcie i na końcu, jest wart więcej niż dziesięć wypowiedzi w stylu „u mnie zawsze wychodzi dobre”. Liczby można sprawdzić i porównać z własnymi pomiarami.
- Pamiętaj o kontekście czasowym. Dostępność drożdży, pożywek i środków ochrony roślin zmieniała się na przestrzeni lat. Preparat polecany w starym wątku mógł zniknąć z rynku albo zostać wycofany z rejestru. Zasady technologiczne pozostają aktualne, konkretne produkty – nie zawsze.
- Łącz działy. Pytanie o wino z winogron z własnego ogrodu ma odpowiedzi rozsiane w trzech miejscach: w dziale gronowym (zbiór i fermentacja), w chorobach winorośli (dlaczego grona zgniły) i w sprzęcie (prasa, siarkowanie). Nie zamykaj się w jednym dziale.
- Szanuj porażki innych. Wątki o nieudanych nastawach – octowaciejących winach, miodach, które nie chciały ruszyć, wybuchających butelkach cydru – to najlepsza szkoła. Ktoś zapłacił za tę wiedzę kilkoma litrami zmarnowanego soku, żebyś Ty nie musiał.
Dlaczego działy wyglądają właśnie tak
Układ działów nie był zaprojektowany od zera – kształtowali go sami użytkownicy. Na początku istniał właściwie jeden wielki dział o winie, w którym wszystko się mieszało. Kiedy wątków o miodach przybyło na tyle, że ginęły pośród pytań o porzeczki, wydzielono dział miodosytniczy. Później to samo stało się z nalewkami, a jeszcze później z piwem, gdy domowe piwowarstwo przeżyło w Polsce prawdziwy rozkwit. Choroby winorośli oddzielono od działu gronowego, bo co roku w czerwcu i lipcu zalewały go pytania o plamy na liściach.
Ten organiczny rozwój dobrze oddaje ducha Stowarzyszenia, które w statucie wymienia jednym tchem winiarstwo, miodosytnictwo, nalewkarstwo i piwowarstwo. Wszystkie te dziedziny łączy fermentacja, cierpliwość i potrzeba dzielenia się wiedzą – a także pewna wspólna kultura: szacunek dla tradycji, ciekawość nowych metod i przekonanie, że najlepsze wino to takie, które pije się w dobrym towarzystwie, z umiarem.
Dział Zloty i konkursy jest z kolei świadectwem tego, że forum nigdy nie było wyłącznie miejscem w sieci. Ludzie, którzy latami wymieniali się poradami pod pseudonimami, spotykali się w Wysowej, Gostomi, Sierakowie czy Szczecinie, przywozili własne wina, nalewki i miody, porównywali je w konkursach i uczyli się od siebie nawzajem – często więcej niż z jakiejkolwiek książki. Relacje z tych spotkań, wraz z wynikami konkursów, są jedną z najcenniejszych części archiwum.
